Doing Business 2009, which compares 181 economies, uses 10 indicators of business regulation: (1) starting a business, (2) dealing with construction permits, (3) employing workers, (4) registering property, (5) getting credit, (6) protecting investors, (7) paying taxes, (8) trading across borders, (9) enforcing contracts, and (10) closing a business.

The rankings are derived from reviews of laws and regulations, and in-depth interviews with business service providers such as accountants and lawyers. Doing Business surveys do not assess such areas as macro-economic policy, quality of infrastructure, currency volatility, investor perceptions, or crime rates.

“These are very encouraging results,” said Stéphane Guimbert, Senior Country Economist for the World Bank in Cambodia, “especially when you consider that many other countries are also making reforms. In 2007, Cambodia ranked 150 out of 181 economies worldwide; this year Cambodia rose to 135 out of 181 economies. This means that Cambodia effectively moved up 15 places.

“These positive results show that important reforms are being introduced leading to substantial improvement in Cambodia’s ranking this year. These results are consistent with the survey of 500 firms that we are just completing to assess the investment climate in Cambodia. This, in turn, should help boost economic growth. As Doing Business research shows, reforms pay off in greater growth and greater investment.”

Cambodia’s strong showing this year is a result of two reforms. The first is passage of the Law on Secured Transactions in 2007 which makes it possible for a business to use its moveable and intangible assets as security for a loan. Assets include equipment, vehicles, inventory, accounts receivable, and agricultural commodities. Before this law was written, bank lending was secured almost entirely with fixed collateral such as land and buildings.

In addition to the Law on Secured Transactions, the Ministry of Commerce has established an Internet-based Registry Office which allows financial institutions to quickly, easily, and for a minimal fee, register the moveable and intangible assets they have taken as collateral. Financial institutions can also search for prior claims on this collateral.

“Enabling banks to accept moveable assets as collateral is a major improvement in access to finance in Cambodia,” said Trang Nguyen, IFC’s Head of Advisory Services for the Mekong Region.

“Now a successful small and medium enterprise that has valuable moveable assets but lacks land and buildings to use as collateral, can get the financing needed to improve its business. This, in turn, should enable SMEs, which represent over 99% of Cambodia’s firms and 45% of employment, to expand, create more jobs, and contribute to economic growth and poverty reduction. Creating jobs is especially important given the nearly 250,000 young people who are reaching working age and joining the labor market every year.”

A second reform which helped Cambodia rise in this year’s Doing Business rankings was the passage of the Law on Bankruptcy in 2007.

Although Cambodia’s rise in the Doing Business rankings is primarily a result of passage of the Secured Transactions Law, and to a lesser extent, the bankruptcy law, another reform helped as well says Guimbert. “Cambodia has also improved indicators on trading across borders by reducing the time required to export from 37 to 22 days and import times from 46 to 30 days.”

Guimbert says even greater import/export improvements are expected as a result of the May 2008 launch of ASYCUDA (Automated System of Customs’ Data) in the Port of Sihanoukville, which was developed with World Bank assistance. “It is too early yet to see much data on the impact of computerization, but exporters such as garment manufacturers, who were initially very skeptical, say they see improvements in export times as a result of this new system.”

“Economies need rules that are efficient, easy to use, and accessible to all who have to use them. Otherwise, businesses get trapped in the unregulated, informal economy, where they have less access to finance and hire fewer workers, and where workers lack the protection of labor law,” said Michael Klein, World Bank/IFC Vice President for Financial and Private Sector Development. “Doing Business encourages good rules, and good rules are a better basis for healthy business than ‘who you know’,” he added.

IFC, a member of the World Bank Group, fosters sustainable economic growth in developing countries by financing private sector investment, mobilizing private capital in local and international financial markets, and providing advisory and risk mitigation services to businesses and governments. IFC’s vision is that people should have the opportunity to escape poverty and improve their lives. In the Mekong region, IFC manages MPDF, a multi-donor initiative delivering advisory services in Lao PDR, Vietnam, and Cambodia. IFC MPDF’s donors are Australia, Canada, the European Union, Finland, IFC, Ireland, Japan, New Zealand, the Netherlands, Norway, Sweden, and Switzerland

By Raksmey Phen and Sithav An
Economics Today

Huge transport trucks weighted down with Cambodian rice paddy rolling through to the border, where Vietnamese middlemen are eagerly waiting to buy up the bounty. For Cambodians who live near the Bontay Chakrey border crosssing in Prey Veng province, this is a familiar sight during rice harvest and it’s a scene that’s repeated over and over again at border crossings in Battambang, Bantey Meanchey and Svay Rieng provinces.
Prey Veng rice farmer March Khun says she would rather not see so much of Cambodia’s rice paddy cross the border, but she and other rice farmers don’t feel they have any other choice. After harvest, rice farmers are in a hurry to repay loans and Vietnamese traders offer higher prices for their paddy than rice millers in Cambodia do, she said.

Volume of informal exports is anyone’s guess
It’s impossible to say with any certainty how much paddy is ex-ported from Cambodia each year. A significant portion of rice paddy ex-ports go unrecorded and even when it is tracked, border officials have no means of measuring the paddy. They simply make their best guess after a cursory inspection of trucks laden with paddy.
“When the truck arrives, (customs officials) estimate the size of the truck and how much is to be paid and then the paddy goes directly to Vietnam,” a Bontay Chakrey border official told Economics Today. A fee of about 150,000-200,000 riels is charged per truck.
The World Bank estimated in 2003 that 80 percent of Cambodia’s rice paddy is exported informally. According to the bank’s calculations, the country loses more than US$70 million annually in unexploited value addition opportunities.
The bulk of Cambodia’s paddy rice is bought up by millers in Vietnam and Thailand. Countless jobs would be created and thousands of additional dollars collected in taxes if Cambodia were to refine its rice paddy in the country. Cambodia also runs the risk of creating food shortages by exporting its paddy, the World Bank has warned.
Cambodia’s annual rice paddy surplus is estimated to be about 3 million tons, making it one of the world’s largest rice exporters.
Pou Puy, president of the Federation of Cambodian Rice Miller Associations, says Cambodian rice millers simply do not have the funds to prevent paddy from being exported to Vietnam and Thailand.
According to the federation’s estimates, Cambodian millers currently spend about US$300 million to purchase paddy annually and would need an additional $US70 million, at the very least, to purchase all of the country’s surplus paddy.
“Export taxes are zero,” Pou Puy told Economics Today by phone, making informal exports relatively fast and easy for traders.
About 6.7 million tons of rice paddy were produced in Cambodia in 2007 an increase of about 2.6 million tons from 2004, according to the Ministry of Agriculture.
Earnings from rice paddy grew almost 51 percent in 2007, said Agriculture Minister Chan Sarun, who agrees that jobs and business opportunities are being lost as a result of informal rice paddy exports.
The Government has avoided banning rice paddy exports during harvest because it does not want to prevent Cambodian rice farmers from benefiting from higher prices offered by Vietnamese and Thai traders, he said.
Cambodia can’t compete with Vietnamese, Thai millers
Tang Yourk, a Prey Veng rice miller, said he can’t compete with Vietnamese millers, who receive financial assistance every year from the Vietnamese government in the form of low-interest loans.
Last year, Cambodian rice millers
received about US$14 million in loans from the Cambodian Government, which is tiny compared to the US$ 1 billion Thailand loaned its millers to purchase paddy, said Chan Sarun.
“I hope that the Government and rural development bank will increase loans to the federation of rice miller associations this year,” Chan Sarun said.
But even if the country’s millers could buy up all of Cambodia’s surplus paddy, they lack the equipment and technology needed to process the quality of rice that today’s consumers are demanding on the global market, he pointed out.
Ankor Kasekam Rong Reong in Kandal province is the first and only high technology rice miller in the country capable of producing rice that is of the international standard that is expected of most EU and Asian markets.
To improve competitiveness over the long term, Cambodia needs to invest significantly more in the rice milling sector so that operators can upgrade to high technology equipment, said economist Chan Sophal.
The private sector rather than Government ought to spearhead the high-tech transition, he added, but the Government can still help to facilitate trade.
Over the short term, revenue from rice paddy production could be boosted if farmers were able to store their rice until two or three months after harvest, when traders begin offer higher prices for rice. ■

ក្រុម​កសិករ​កម្ពុជា​បាន​កត់​សម្គាល់​ឃើញ​ថា មក​ដល់​ពេល​​នេះ​មាន​កន្លែង​ខ្លះ​បាន​សាប បាន​ព្រោះ បាន​ស្ទូង​ដក​ខ្លះ​ដែរ​ហើយ កន្លែង​ខ្លះ​បាន​ត្រឹម​តែ​សាប មិន​ទាន់​បាន​ស្ទូង​ទេ កន្លែង​ខ្លះ​ទៀត​ស្ទូង​ហើយ​ងាប់​ទៅ​វិញ​​ងាប់​ទាំង​សន្ទូង ងាប់​ទាំង​សំណាប។ ដោយ​នៅ​ដើម​រដូវវស្សា​ឆ្នាំ​នេះ​ ទឹកភ្លៀង​ធ្លាក់​យឺត​យ៉ាវ​មិន​ទាន់​ទាំង​រាយ​ប៉ាយ​បាន​គ្រប់​តំបន់​កសិកម្ម​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស​ផង ​មក​ដល់​ចុង​ខែកក្កដា នេះនៅ​ជាមួយ​នោះ​ក៏​មាន​សត្វ​មមាច​ត្នោត​បំផ្លាញ​ទៀតផង។

តាម​របាយការណ៍​របស់​ក្រសួង​កសិកម្ម​បានឲ្យ​ដឹង​ថា ការ​ងារ​ផលិត​ស្រូវ​រដូវ​វស្សា​ឆ្នាំ​២០០៨​នេះ គិត​មក​ដល់​ចុង​ខែកក្កដា​នេះ​អនុវត្ត​បាន​៤៧,៤៦​%​ នៃ​ផែនការ​២២៤០៣០០ហិកតា​នៅ​ទូ​ទាំង​ប្រទេស គឺ​តិច​ជាង​ឆ្នាំ​មុន​ក្នុង​រយៈ​ពេល​ដូច​គ្នា​ចំនួន​២០២៥៦៩​ហិកតា​ដោយ​សារ​តែគ្រោះ​រាំង​ស្ងួត​បាន​គំរាម​កំហែង​នៅ​តាម​តំបន់​ខ្លះៗ​នោះ។

តាម​ស្ថិតិ​របស់​ក្រសួង​កសិកម្ម​ដែល​ស្រង់ បាន​ពី​បណ្តា​ខេត្ត​នានា​នៅ​ទូទាំង​ប្រទេស​កម្ពុជា មក​ដល់​ត្រឹម​ថ្ងៃ​ទី​២៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ​២០០៨​នេះ ​នៅទូទាំង​ប្រទេ​សភ្ជួរ​រាស់​បាន​ជិត​២លាន​ហិកតា​ សាប​បាន​១៦៨៤៩៤ហិកតា ស្ទូង​នឹង​ព្រោះ​បាន​១០៦៣១៩៣ហិកតា។ ក្នុង​នោះ​មាន​ស្រូវ​ស្រាល ស្រូវ​កណ្តាល ស្រូវ​ធ្ងន់ ស្រូវ​ឡើង​ទឹក និង​ស្រូវ​ចម្ការ។ នៅ​ជាមួយ​នឹង​ការ​ដាំ​ដុះ​ដំណាំ​ស្រូវ​នៅទូទាំង​ប្រទេស​បាន​ប៉ុណ្ណោះ ក៏​មាន​ការ​បង្ក​ឲ្យ​ប៉ះពាល់​ និង​ខូច​ខាត​ពី​កត្តា​ផ្សេងៗ​ផង​ដែរ។ ក្នុង​នោះ​មាន​ការ​ប៉ះពាំល់​ដល់​សំណាប​ប្រមាណ​១០៩៥១​ហិកតា​ដែល​បណ្តាល​មក​ពី​ភាព​រាំង​ស្ងួត​ចំនួន​៧៣៧០ហិកតា និង​សត្វ​មមាចត្នោត​ចំនួន​៣៥៧១ហិកតា។ ការ​ប៉ះពាល់​ដល់​សន្ទូង​ប្រ​មាណ​១៨០៤៦ហិកតា ដែល​បណ្តាល​មក​ពីភាព​រាំង​ស្ងួត​ ចំនួន​១០៥៧៤ហិកតា និង​ពី​សត្វ​មមាចត្នោត​ចំនួន​៧៤៧២ហិកតា។

ផ្ទៃដី​ដែល​ខូច​ខាត​ដោយ​ភាព​រាំង​ស្ងួត​ និង​សត្វ​មមាច​ត្នោត​បំ​ផ្លាញ​នោះ​មាន​សំណាប​ខូច​អស់​១០១ហិកតា និង​សន្ទូង​ខូច​អស់​១៣៧​ហិកតា។

នៅ​ចំពោះ​មុខ​នៃ​ការ​ប៉ះពាល់​ខូច​ខាត​សំណាប សន្ទូង​របស់​កសិករ​បែប​នេះ ក្រសួង​កសិកម្ម​រុក្ខា​ប្រមាញ់​និង​នេសាទ​​កម្ពុជា​ក៏​បាន​ចាត់​វិធានការ​សង្គ្រោះ​ជា​បន្ទាន់​​ បាន​សំណាប​២៥០៨ហិក​តា និង​សន្ទូង​ពង្រោះ​៣៧០៧ហិកតា នៅ​តាម​បណ្តា​ខេត្ត​មួយ​ចំនួន​ដូច​ជា ខេត្ត​កំពង់​ចាម កំពង់​ស្ពឺ កំពង់ធំ កំពត ព្រៃវែង ស្វាយ​រៀង និង​តាកែវ។ ពិសេស​ទៀត​គឺជម្រុញ​ឲ្យ​កសិករ​ធ្វើ​ស្រូវ​ស្រាល​ឲ្យ​បាន​កាន់​តែ​ច្រើន​ឡើង​ថែម​ទៀត។

នៅ​ប្រទេសកម្ពុជា កាល​ពី​ឆ្នាំ​២០០៧​កសិករ​ដាំ​ដុះ​ដំណាំ​ស្រូវ​រដូវវស្សា​សរុប​បាន​ចំនួន​២២៤១១១១៤ហិក​តា ខូច​ខាត​អស់​ចំនួន​៣៧៧៥៣ហិកតា តែ​បាន​ស្តារឡើង​វិញ​បាន​១៩២៣៥ហិកតា។ ការ​ប្រមូល​ផល​ស្រូវ​រដូវវស្សា​ឆ្នាំ​២០០៧ នៅទូទាំង​ប្រទេស​កសិករ​​ប្រមូល​បាន​៥៣៦៣៦៩០តោន លើស​ឆ្នាំ​មុន​៣៨៩៩៩៦​តោន។ ស​រុប​ទាំំង​ការ​ប្រមូល​ផល​ស្រូវ​ប្រាំង​ផង ​នៅ​ប្រទេសកម្ពុជា​នៅ​ឆ្នាំ​២០០៧-០៨កន្លង​ទៅ​នេះ កសិករ​ប្រមូល​ផល​ស្រូវ​បាន​ចំនួន​៦៧២-៧១២៧តោន រហូត​ដល់​ធ្វើ​​ឲ្យ​កម្ពុជា​សល់​ស្បៀងគិត​ជា​អង្ករ​មាន​ចំនួន​១៦៤៩៦៤០តោន​ជា​អង្គរ គិត​ជា​ស្រូវ​២៥៧៧៥៦២តោន៕

Border dispute is prompting some Cambodians to rethink their consumer preferences

By Chan Boramey, Economics Today

When tensions broke out between Cambodia and Thailand over ancient temples along the border, food and drink shop keeper Ros Vo never expected it would be a boon for Cambodian-made products.

“I’m really surprised how many of my customers ask for Mee Yeung instant noodles,” Ros Vo told Eco-nomics Today. Mee Yeung noodles are produced by Men Sarun Company at the first wholly Cambodian-owned noodle factory to operate in the country. The company began producing packaged noodles late in June in Kandal province.

Patrons of Ros Vo’s shop have been requesting Mee Veung instant noodles by name after the naming of Preah Vihear Temple as an UNESCO World Heritage site triggered conflict between the two countries.

Prior to the conflict, she says her customers tended to prefer Thai products because they said were convinced they were of better quality than Khmer products.

Representatives from Men Sarun Company, which produces Mee Yeung noodles, were contacted but said they were too busy to comment about the rising popularity of their noodles.

Phnom Penh university student Chan Thida told Economics Today she feels it is patriotic to support made-in-Cambodia products such as Mee Yeung noodles, which translates in English as “Our Noodle.” She said in addition to instant noodles, given the choice she would purchase other Cambodian products such as fruit, fruit juice and clothing, among other items.

The border dispute has prompted some in Cambodia to actively encourage other Khmer people to make a conscious effort to choose Cambodian-made products and to boycott consumer items made in Thailand. Activists have been circulating mass emails and mobile phone text messages in an effort to persuade Cambodians to change their consumer habits.

High school student Sokunthy is among those who have been convinced. She said she was so disappointed in how Thailand responded to the conflict over the temple, she has stopped using Thai products and, whenever possible, is using products made in Cambodia instead.

“I got many phone messages encouraging me to support Khmer products and I forwarded them to many of my friends,” she told Economics Today.

A typical message reads: “Being Cambodia we must stop using all kinds of Thai products and support our products. It starts with you, to-day! Please forward this to others if you are truly a Khmer nation.”

Chrin Phok, ITC lecture, has also been inspired to support Khmer products and especially clothing

made in Cambodia. He said he also received and forwarded onto friends email and SMS messages asking him to “Stop using Thai products”

Public unease over the border dispute in Cambodia prompted the cancellation of two produce fairs that were scheduled to be held this month in Phnom Penh. Logan growers in northern Thailand had planned to sell more than 10 tons of their fruit at two shopping malls. More than 200 Thai producers also were to have displayed their products at an exhibition that is usually held each year at this time.

Cambodian Commerce Minister Cham Prasidh reportedly told the Chinese news agency Xinhua on Aug. 3 that he approved of Thai-land’s decision to cancel the fairs. “It could make turmoil,” he said, according to Xinhua, adding that the recent military standoff at the border has made Cambodians reluctant to buy Thai products.

But Jiranun Wongmonkol, director-consultant of Thai commerce for the Thai embassy in Cambodia, told Raksmey Kampuchea that trade between the two countries is still flowing. The calls by some in Cambodia to boycott Thai products have had little impact, she claimed.

According to the Cambodian Commerce Ministry, trade between Cambodia and Thailand totaled US$1.4 billion in 2007, which was a 10.56 percent increase over 2006. ■

ហ្វ័រ៉ារ៉ា​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​អ៊ីតាលី​​បាន​ស្រាវ​​ជ្រាវ​​រក​​ឃើញ​ថា ចក្រវាឡ​មាន​រូប​សណ្ឋាន​រាង​មូល​ទ្រវែង​ដូច​ជា​ស៊ុត​ច្រើន​ជាង​​ដែល​​​ថា វា​មាន​រាង​​មូល​​តាម​ការ​យល់​ពី​ដំបូង​នោះ ។ ការស្រាវជ្រាវរកឃើញ ដូចដែល បាន ពោលនេះ បោះពុម្ព​ផ្សាយនៅក្នុង​ទស្សនាវដ្តី​​ហ្វីស៊ីក​ខល រីវីវ បានគូសបញ្ជាក់ថា ចំណុច សរុប ដែលបានពោលថា ចក្រវាឡ​មាន​រាង​មូល​

ទ្រវែងច្រើនជាងមូលក្លុំនោះ មានប្រភពចេញមកពីការ​វាស់​ភាព​ប្រែ​ប្រួល​នៃខសស្មីក​ម៉ៃក្រូវ៉េវ​បេកក្រោន ឬក៏រលក ម៉ៃក្រូវវ៉េវ ដែលស្ថិតនៅ ក្នុងផ្ទៃខាងក្រោយ នៃឯកភពដែលជាវត្ថុចក្រវាឡ​បានបញ្ចេញ​មក​ដោយ​ផ្កាយរណប​វីលគីន​សាន់ ម៉ៃក្រូវ៉េវ ប្រុប របស់អង្គការណាសា ដែលបានបាញ់បញ្ជូនចូលទីអវកាសកាលពីឆ្នាំ២០០១ ។

ក្នុងនោះដែរ គេបានរួមផ្សំជាមួយនឹងទិន្នន័យ ដ៏ សំខាន់ បំផុតរបស់ចក្រវាឡនោះ គឺអាយុ នៃចក្រវាឡ ដែលាមាន១៣,៧០០លានឆ្នាំ និង​ចន្លោះ​ពេលវេលាដែលអាតូមបាន កររូបរាងលើកដំបូងប្រហែលជា ៣៨០,០០០ឆ្នាំ ក្រោយកើតប៊ិកប៊ែង ឬក៏ហៅថា ការផ្ទុះដ៏ធំមួយនោះ។ ជំហានដំបូង នៃការស្រាវជ្រាវ របស់អង្គការណាសាសមស្រប គ្នា ទៅនឹងគំនិតដែលថា ចក្រវាឡមានរាងមូល ក៏ប៉ុន្តែនៅពេល​ប្រមូល​ទិន្នន័យ ក្នុងកំរិត ដ៏ទូលំ ទូលាយ បំផុតនោះ គេបានរកឃើញថា ចក្រវាឡ គួរតែមានរាងមូលទ្រវែង ដោយបានទទួល ឥទ្ឋិពលពី​ទីលាន​មេដែក​អគ្គិសនីខសស្មីកដែលមានកំរិតខ្ពស់បំផុត ។

ប៊ិកប៊ែង គឺជាទ្រឹស្តីមួយដែលអធិប្បាយអំពីកំណើតរបស់ចក្រវាឡ ឬក៏ហៅថា ឯកភពដែលចែង ពី ដើមកំណើតជាមនុស្សកណ្ដាល​ទាំង​​ខ្នាត និងពេលវេលា ។ លើសពីនោះ ក៏នៅមានភាព នៃកំរាស់ ដែលជាអានន្ទ ពុំមានពេលវេលាមិនមានសម្បីតែភាពចន្លោះទំនេរ។ ចក្រ​វាឡ​មានកំណើត ឡើង ដោយការ ផ្ទុះនិងក្រោយពីនោះ ក៏ចាប់ផ្តើមពង្រីក ខ្លួនចេញអនុភាពជា មូលដ្ឋានអាតូម ម៉ូលេគុល ផ្សេងៗនិងសន្សឹមៗ។ បន្ទាប់មកទៀត គេកាត់ស្មានថាការផ្ទុះដ៏ធំនោះកើតឡើងកាលពីប្រមាណ ១០,០០០ ទៅ ២០,០០០លានឆ្នាំកន្លងមក ដែលតួលេខ​នេះ​ដៅ​ទៅ​ដល់អាយុរបស់ឯកភពផងដែរ។ ទ្រឹស្តីនេះជាទី ព្រម ទទួល យ៉ាងទូលំទូលាយបំផុតនៅក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។

ពិភពលោកនឹងជួបអាកាសធាតុអាក្រក់ក្នុងពេល១០០ឆ្នាំទៀត

ការសិក្សាថ្មីមួយអំពីកម្តៅផែនដីបានព្រមានថា តំបន់មេឌីទែរ៉ាណេ ប្រទេស​ប្រេស៊ីល និង​ជា​ពិសេស តំបន់​នៅភាគខាងលិច​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​​​​ ប្រហែលជា​នឹង​ទទួល​រងនូវគ្រោះរាំងស្ងួតដ៏យូរ រលក​កម្តៅ​កាន់​តែ​យូរ​ជាង​មុន និង​មាន​ភ្លៀង​ធ្លាក់​ខ្លាំង​ក្នុងពេលមួយសតវត្សរ៍ក្រោយ​នេះ។ ការ​សិក្សា​នេះ ក៏បានព្យាករណ៍ថា នឹង​មាន​ការធ្លាក់ព្រិលត្រជាក់តិចជាងមុន និងមានរដូវមួយដែល​កើត​ឡើង​យូរ​ជាង​មុន​ផង​ដែរ។ អ្នក​ដឹក​នាំ​ការ​សិក្សាអ្នកស្រីក្លាវឌីយ៉ា តេបាល់ឌី ដែល​ជា​អ្នក​វិទ្យាសាស្ត្រ​នៅ​មជ្ឈមណ្ឌល​ជាតិសម្រាប់ស្រាវ​ជ្រាវ​បរិយាកាសដែលរដ្ឋាភិបាល​អាមេរិក​បាន​ផ្តល់លុយឲ្យ បាននិយាយថា គ្រោះធម្មជាតិ​ទាំង​នេះ​គឺ​ខ្លាំង​ក្លា​ណាស់ មិនមែន​ត្រឹម​មធ្យម​ទេ។ អ្នកស្រីក្លាវឌីយ៉ាបានបន្តថា គ្រោះធម្មជាតិ​ទាំង​នោះ​នឹងបង្កគ្រោះថ្នាក់យ៉ាងខ្លាំងដល់សង្គម និង​បរិស្ថាន​វិទ្យា។ នៅពេលនេះយើង​បាន​ឯកភាពគ្នាថាត្រូវធ្វើយ៉ាងណាដើម្បីរិះ​រកវិធី​ដើម្បី​ដោះ​ស្រាយទប់ទល់នឹងគ្រោះមហន្តរាយនៃរលកកម្តៅ ភ្លៀង​ធ្លាក់ខ្លាំង និងអាកាសធាតុ​អាក្រក់ៗ​ផ្សេងទៀត ដែលនឹងកើតមានឡើងនៅ​សតវត្សរ៍​​ក្រោយ​នេះ។

នឹងមានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើនដូចជានៅតំបន់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកជាដើម ខណៈពេលដែលពិភពលោកឡើងកម្តៅ ដែលវានឹងធ្វើឲ្យផ្លាស់​ប្តូរខ្យល់អាកាសសម្រាប់តំបន់សំខាន់ៗមួយចំនួន ដូចជាមានការកើតបាតុភូត អែល នីណូ ជាដើម។ បាតុភូតអែលនីណូនឹងជះឥទ្ឋិពល​មក​លើ​​ភាគ​ខា​ងលិចសហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី និងប្រេស៊ីល។ បញ្ហានេះក៏នាំឲ្យមានធ្លាក់ភ្លៀងនៅតំបន់មហាសមុទ្រអត្លង់ទិកដែលជា​ហេតុ​បង្ក​​ឲ្យ​មានការផ្លាស់ប្តូរចរន្តខ្សល់នៅក្នុងមហាសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ អ្នកស្រីក្លាវឌីយ៉ា បាននិយាយថា ការសិក្សានេះបាន “ផ្តល់ដល់ពួក​យើង​​​នូវ​ភស្តុតាង​​ដែលបង្ហាញថា ការផ្លាស់ប្តូរធាតុអាកាសទាំងនេះទំនងជាអាចកើតមានក្នុងស្ថានភាពធ្ងន់ធ្ងរបំផុត “។ អ្វីដែល​អ្នក​ស្រី​ក្លាវឌីយ៉ា​បាន​និយាយ​គឺជាលទ្ឋផលដ៏តក់ស្លុត គឺថាការផ្លាស់ប្តូរអាកាសធាតុនោះនឹងកើតឡើងដោយចៀសមិនរួចក្នុងពេលអនាគត។

អ្នកស្រីក្លាវឌីយ៉ាបានបន្ថែមថា គ្រប់ផ្នែកទាំងអស់នៃផែនដីត្រូវបានព្យាករណ៍ថានឹងជួបប្រទះនូវកំណើននៃចំនួន យប់ដែលធ្លាប់មាន សីតុណ្ហ​ភាពចុះទាបនោះទៅជាមានសីតុណ្ហភាពឡើងខ្ពស់ទៅវិញ។ នៅពេលយប់សីតុណ្ហភាពនឹងឡើងក្តៅដែលនៅពេលនេះវាអាចកើត​ឡើង​​ម្តងរៀងរាល់ទសវត្សរ៍ហើយរហូតដល់ឆ្នាំ២០៩៩ ទំនងជានឹងកើតឡើងយ៉ាងតិចណាស់ក៏ស្ទើរតែរៀង​រាល់ឆ្នាំ​ដែរប្រសិន​បើវា​មិន​កើត​​ឡើង​ញឹក​ញាប់ទេនោះ។ ​

ជាការពិតណាស់ ពាក្យដែលយើងតែងឮថា “សាមូរ៉ៃ” នេះ បើ​តាម​ភាសា​ជប៉ុន​ហៅ​ថា”សាមឹរ៉ៃ” មានប្រភពចេញមកពីកិរិយាស័ព្ទនៅក្នុងភាសាជប៉ុន គឺ “សាមឹរ៉ាវ” ដែលមានន័យថា “បំរើ” ។ ដូច្នេះ បើសិនជាប្រែអត្ថន័យ​ត្រង់​នោះ សាមឹរ៉ៃ គឺជាអ្នកបំរើចៅហ្វាយនាយតែប៉ុណ្ណោះ ។ “សាមូរ៉ៃ” ជា​ឈ្មោះដែល​មនុស្ស​ទូទៅនាំគ្នាហៅ ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយសំរាប់​”សាមូរ៉ៃ” ផ្ទាល់​នោះ​គឺ​ពួកគេបានហៅ ខ្លួនឯងថា “បុសហិ” មានន័យថា ជា​មនុស្ស​មាន​សមត្ថភាព​ផ្នែក​សិល្បៈ​នៃការតស៊ូ ហើយក៏មានចំណេះដឹង ក្នុង​រឿ​ងផ្សេងៗយ៉ាងច្បាស់ បើ​និយាយ​ឲ្យ​ងាយស្តាប់ គឺពូកែទាំងការវាយតប់ និង​ក្បាច់គុនដាវ ។

ចំពោះប្រភពនៃ “សាមូរ៉ៃ” នេះ តាមឯកសារ និង​ភ័ស្តុតាងផ្សេងៗ​ធ្វើឲ្យ​គេ​ជឿ​ថា វា​មានប្រភពចេញ មកពីអ្នកប្រយុទ្ឋនៅលើខ្នងសេះ អ្នកបាញ់ធ្នូ និងទាហានថ្មើរជើងក្នុងអំឡុងសតវត្សទី៦ ។ កាលដើមឡើយ សាមូរ៉ៃ​គ្រាន់​​តែជាអ្នកស៊ីឈ្នួលប្រយុទ្ឋឲ្យពួកចក្រពត្តិ និង​ក្រុម​អ្នកដែលមានវណ្ណៈខ្ពង់ខ្ពស់ ប៉ុន្តែ ក្រោយមកអំណាច​របស់​គេ​បាន​បង្កើត​ឡើង​យ៉ាង​យឺតៗ​រហូតនៅទីបំផុត ពួក​គេ​អាច​កាន់​កាប់​អំណាច​របស់​ពួកវណ្ណៈខ្ពង់ខ្ពស់ បាននៅសតវត្សទី១២ និងបង្កើតជាក្រុម ដែល​គ្រប់​គ្រង​ដោយ​សាមូរ៉ៃវិញ ។ ក្នុង អំឡុង​ពេល​ដែល​សាមូរ៉ៃ​គ្រប់គ្រងអំណាច នៅប្រទេសជប៉ុននោះ បណ្ដាពួក​ចក្រពត្តិ​បាន​កាត់​តំរឹមអំណាច របស់​ពួក​គេ​រហូត​ស្ទើរ​តែ​ធ្វើ​ឲ្យ​កើត​មាន​នូវ​បដិវត្តន៍ និងសង្គ្រាមនៅកណ្ដាលទីក្រុងបូឈីន ។ លុះមកដល់ឆ្នាំ១៨៦៨ ពួក​ចក្រពត្តិ​ក៏​បាន​លើក​តំកើង​ឋានៈ​ឡើង​ឈាន​ឆ្ពោះ​ទៅ​កាន់​អំណាច​ជាថ្មីម្តងទៀត ហើយព្រះចៅអធិរាជ ក៏មានព្រះរាជបញ្ជាឲ្យលុប​ចោល​​វណ្ណៈ​សាមូរ៉ៃនៅ​ឆ្នាំ​១៨៧២ ។

ជាការពិតណាស់ សំរាប់ការហៅ “ដាវសាមូរ៉ៃ” ដែលមានរាងរាវវែងនោះ គឺប្រៀបប្រដូចទៅនឹង និមិត្តរូបនៃអាវុធប្រចាំកាយរបស់​ពួក​សាមូរ៉ៃ​ទាំងឡាយនោះឯង ។

ចាប់​តាំងពី​ឆ្នាំ​១៩៧៥​ ​រហូត​ដល់​ដើម​ឆ្នាំ​១៩៧៩​ ​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​ ​(ខ្មែរ​ក្រហម​)​ ​ដែល​ឃោរឃៅ​ ​និង​ព្រៃផ្សៃ​បាន​បង្ក​វិនាសកម្ម​ចំពោះ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ​ព្រម​ទាំង​បង្ក​ការ​ឈឺ​ចាប់​ទាំង​ផ្លូវ​កាយ​ ​និង​ផ្លូវ​ស្មារតី​ចំពោះ​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ទៀត​ផង ។​ ​នៅ​ក្នុង​ចន្លោះ​ពេល​​វេលា​ខាង​លើ​ ប្រជា​ជន​​កម្ពុជា​ប្រមាណ​២​លាន​នាក់​ បាន​ស្លាប់​បាត់បង់​ជីវិត​ ដោយសារ​ការ​បង្អត់​អាហារ​ឲ្យ​ដាច់​ពោះ​ ​ការ​ខ្វះ​ជីវជាតិ​អាហារ​ទ្រទ្រង់​ជីវិត​ ​ការ​ធ្វើការ​ហួស​កម្លាំង​ ​ទារុណកម្ម​ ​និង​ការ​សម្លាប់​ ។​ ​ជន​រងគ្រោះ​ដែល​នៅ​រស់រាន​មាន​ជីវិត​សព្វ​ថ្ងៃ​នៅ​មាន​ការ​ឈឺ​ចាប់​​នៅ​ឡើយ ​ចំពោះ​ការ​គ្រប់គ្រង​នៃ​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​ ​(ខ្មែរ​ក្រហម​)។​ ​ប្រជាជន​ស្ទើរ​តែ​គ្រប់​រូប​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​បាន​ក្លាយ​ជា​ជន​​រងគ្រោះ​ដោយសារ​របប​នេះ​តាម​រូបភាព​ផ្សេង​ៗ​គ្នា។​

តើ​នរណា​ខ្លះ​ជា​ជន​រង​គ្រោះ​នៃ​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ?​
ដោយ​ហេតុ​ថា​អង្គ​ជំនុំជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា​ ​(តុលាការ​កាត់ទោស​មេដឹកនាំ​ខ្មែរ​ក្រហម)​ ​ចាប់​ដំណើរ​ការ​ហើយ​ ​(មាន​ន័យ​ថា​សហព្រះ​រាជ​អាជ្ញា​ខ្មែរ​ ​និង​បរទេស​បាន​ និង​កំពុង​ធ្វើការ​ស៊ើប​អង្កេត​ ​ដើម្បី​ប្រមែ​ប្រមូល​ភស្ដុតាង​ ​បទ​សម្ភាសន៍​ ​ឯកសារ​ ​និង​ព័ត៌មាន​​ផ្សេង​ៗ​ទៀត​ ​ដើម្បី​អាច​ធ្វើការ​ចោទ​ប្រកាន់​ទៅ​លើ​អតីត​មេដឹកនាំ​ខ្មែរ​ក្រហម)​ ​ជា​ការ​សំខាន់​ខ្លាំង​ណាស់ ​ដែល​ចាំបាច់​ត្រូវ​យល់​ថា​ ​ជន​រងគ្រោះ​មាន​ច្រើន​ប្រភេទ​ផ្សេង​ៗ​គ្នា​ ​រួម​ទាំង​ជន​រងគ្រោះ​ប្រភេទ​ធ្ងន់ធ្ងរ។​ ​សម្រាប់​តុលាការ​ ​យើង​ត្រូវការ​ចាំបាច់​ធ្វើ​បញ្ជី​ទាក់ទិន​នឹង​ប្រភេទ​ជន​រងគ្រោះ​ ​និង​សិទ្ឋិ​មួយ​ចំនួន​ដែល​ជន​រងគ្រោះ​ត្រូវ​មាន។​ ​នេះ​ជា​ការ​សំខាន់​ពីព្រោះ​ថា​ ​ជនរង​គ្រោះ​ប្រភេទ​ខុសៗ​គ្នា​នឹង​ទទួល​បាន​សិទ្ឋិ​ខុសៗ​គ្នា​ដែរ​នៅ​ចំពោះ​តុលាការ។​ ​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ដែល​ជា​ជន​រងគ្រោះ​អាច​ត្រូវ​បាន​បែងចែក​ជា​៤​ប្រភេទ​ខុសៗ​គ្នាដូច​ខាង​ក្រោមៈ​

ទី​១)​ ​ជន​រងគ្រោះ​ដែល​បាន​ស្លាប់​បាត់បង់​ជីវិត​
ជន​រងគ្រោះ​នៃ​របប​ខ្មែរ​ក្រហម​ជាក់ស្ដែង​បំផុត​ ​គឺ​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ពី​១​លាន​ទៅ២​លាន​នាក់​ ​ដែល​បាន​ស្លាប់​បាត់បង់​ជីវិត​ក្រោម​របប​នេះ។​ ​ដោយសារ​តែ​ហេតុផល​ដ៏​សំខាន់​ដែល​ថា​ជន​រងគ្រោះ​បាន​ស្លាប់​រាប់​លាន​នាក់​នេះ​ហើយ​ ​ទើប​មាន​ការ​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា​ ​ដើម្បី​កាត់​សេចក្ដី​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​ដែល​ប្រព្រឹត្ដ​ឡើង​នៅ​ក្នុង​រយៈ​នៃ​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ។​ ​ដូច្នេះ​ ​តុលាការ​នេះ​នឹង​ពិនិត្យ​មើល​លើ​រឿង​ក្ដី​មេដឹកនាំ​ជាន់ខ្ពស់​ខ្មែរ​ក្រហម​ ​ដើម្បី​រក​ឲ្យ​ឃើញ​ថា​ ​តើ​មេដឹកនាំ​ខ្មែរ​ក្រហម​មួយ​ណា​ដែល​ជាអ្នក​បង្ក​ការ​ស្លាប់​ទាំង​អស់​នេះ។​

ទី២)​ ​សមាជិក​ក្រុម​គ្រួសារ​របស់​ជន​រងគ្រោះ​ដែល​បាន​ស្លាប់​បាត់បង់​ជីវិត​
ប្រជាជន​កម្ពុជា​ដែល​បាន​ស្លាប់​បាត់បង់​ជីវិត​ក្រោម​របប​ខ្មែរ​ក្រហម​ បាន​បន្សល់​ទុក​នូវ​សមាជិក​ក្រុម​គ្រួសារ​ ​ហើយ​អ្នក​ទាំង​អស់​នេះ​នៅ​រស់​រាន​មាន​ជីវិត​នៅ​ឡើយ។​ ​អ្នក​ដែល​នៅ​រស់រាន​មាន​ជីវិត​ទាំង​នេះ​ ​ជួនកាល​បាន​ឃើញ​ការ​សម្លាប់​សមាជិក​ក្រុម​គ្រួសារ​របស់​ខ្លួន​ដោយ​ផ្ទាល់​ភ្នែក​ក៏​មាន​ដែរ។​ ​អ្នក​ខ្លះ​ទៀត​បាន​ឃើញ​ការ​ចាប់​ចង​សមាជិក​ក្រុម​គ្រួសារ​របស់​ខ្លួន​ដោយ​ផ្ទាល់​ភ្នែក​ ​ហើយ​ក្រោយ​មក​ទៀត​មិន​ដែល​បាន​ឃើញ​អ្នក​ទាំង​នោះ​វិល​ត្រឡប់​មក​វិញ​ឡើយ។​ ​ជួន​កាល​ទៀត​ ​ខ្មែរ​ក្រហម​បាន​បញ្ជូន​សមាជិក​ក្រុម​គ្រួសារ​ខ្លះ​ទៀត​ឲ្យទៅ​ធ្វើ​ការ​​នៅ​កន្លែង​ផ្សេងៗ​ពី​គ្នា​ ​ហើយ​អ្នក​ទាំង​នោះ​មិន​ដែល​ឃើញ​ត្រឡប់​មក​វិញ​ទាល់​តែ​សោះ។​ ​សមាជិក​គ្រួសារ​ដែល​នៅ​រស់រាន​មាន​ជីវិត​មាន​​ទុក្ខ​សោក​ជា​ខ្លាំង​ដោយសារ​តែ​ខ្លួន​ពុំ​បាន​ដឹង​ថា​ ​អ្នក​ជាទីស្រឡាញ់​របស់​ខ្លួនស្លាប់​ឬ​ក៏នៅ​រស់រាន​មាន​ជីវិត។​ ​មាន​សមាជិក​ក្រុម​គ្រួសារ​ខ្លះ​ដែល​បាន​ដឹង​ថា​ ​អ្នក​ជា​ទីស្រឡាញ់​របស់​ខ្លួន​ស្លាប់​ក៏នៅ​មាន​សេចក្ដី​ទុក្ខ​សោក​ដែរ​ ​ពីព្រោះ​ថា​ខ្លួនពុំ​បាន​ដឹងថា​សាច់​ញាតិ​ដែល​ស្លាប់​ទៅ​នោះ​​ស្លាប់​យ៉ាង​ដូចម្ដេច?​ ​ហើយ​សាកសព​នៅ​ឯណា?​

ទី៣)​ ​ជន​គ្រប់​រូប​ដែល​មាន​ការ​ឈឺ​ចាប់​ខាង​ស្មារតី​
ខ្មែរ​ក្រហម​បាន​បង្ក​ការ​ឈឺ​ចាប់​ខាង​ស្មារតី​ដល់​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ដែល​នៅ​រស់រាន​មាន​ជីវិត​សព្វ​ថ្ងៃ ។​ ​ការ​ឈឺ​ចាប់​ក្រោម​របប​កម្ពុជា​ប្រជា​ធិបតេយ្យ​ ​ដូច​ជា​ការ​បង្អត់​អាហារ​ ​ការ​បង្ខំ​ឲ្យ​ធ្វើការ​ជា​ទម្ងន់​ ​ទារុណកម្ម​ ​និង​ការ​សម្លាប់​រង្គាល​ ​នៅ​តែ​បង្ក​ការ​ប៉ះពាល់​ខាង​ស្មារតី​របស់​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ជា​ច្រើន​លាន​នាក់​ ​ដែល​មាន​អារម្មណ៍​សោក​សង្វេគ​ ​និង​ឈឺ​ចាប់​ជា​រៀងរាល់​ថ្ងៃ​ដោយសារ​តែអ្វី​បាន​កើត​ឡើង​កន្លង​មក។​

ទី៤)​ ​កម្មាភិបាល​ខ្មែរ​ក្រហម​ខ្លួន​ឯង​
វា​ជា​ការ​សំខាន់​ដែល​ត្រូវ​ចងចាំ​ថា​ ​អតីត​ខ្មែរ​ក្រហម​មួយ​ចំនួន​គឺជា​ជន​រង​គ្រោះ​នៃ​របប​កម្ពុជា​ប្រជា​ធិបតេយ្យ​ដែរ។​ ​ឧទាហរណ៍​ ​អតីត​ខ្មែរ​ក្រហម​ម្នាក់​បាន​ប្រាប់​យើង​ថា​ ​ខ្លួន​ត្រូវតែ​ធ្វើ​បាប​អ្នក​ដទៃ​ផ្សេង​ទៀត​ ​បើ​ពុំ​ធ្វើ​ដូច្នេះ​ទេ​នឹង​មាន​កម្មាភិបាល​ផ្សេងទៀត​សម្លាប់​គាត់​ ​ឬ​ក្រុម​គ្រួសារ​របស់​គាត់​ជំនួស​វិញ។​ ​អតីត​ខ្មែរ​ក្រហម​ប្រភេទ​នេះ​ ​និង​អ្នក​ផ្សេង​ទៀត ​ដែល​ទទួល​ការបង្ខិត​បង្ខំ​ឲ្យ​ចូលរួម​ជាមួយ​ខ្មែរ​ក្រហម​​ក៏ជា​ជន​រងគ្រោះ​ដែរ។​

តើ​ច្បាប់​អ្វី​ខ្លះ​ ​ដែល​នឹង​ត្រូវ​ប្រើប្រាស់​នៅ​ក្នុង​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា?​
អង្គ​ជំនុំជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា​ ​(តុលាការ​កាត់ទោស​មេដឹកនាំ​ខ្មែរ​ក្រហម)​ ​នឹង​ប្រើប្រាស់​ច្បាប់​កម្ពុជា​ដែល​នៅ​ជា​ធរមាន​ ​និង​ច្បាប់​ដែល​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​តុលាការ​ខាង​លើ​ ​(​ច្បាប់​ស្ដីពី​ការ​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា​ ​ដើម្បី​កាត់​សេចក្ដី​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​ ​ដែល​ប្រព្រឹត្ដ​ឡើង​នៅ​ក្នុង​រយៈកាល​នៃ​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ)។​ ​ច្បាប់​សំខាន់​ៗ​មួយ​ចំនួន​ដែល​ហៅ​ថា​ ​“ច្បាប់​ស្ដីពី​នីតិ​វិធី​ព្រហ្មទណ្ឌ”​ ​នឹង​ត្រូវ​បាន​យក​មក​ប្រើ​ប្រាស់​ ​ដើម្បី​កំណត់​សិទ្ឋិ​របស់​ជន​រងគ្រោះ​នៅ​ចំពោះ​មុខ​តុលាការ។​ ​សព្វ​ថ្ងៃនេះ​យើង​មាន​ ​“ច្បាប់​ស្ដីពី​នីតិ​វិធី​ព្រហ្មទណ្ឌ”​ ​ចំនួន​២​ ​គឺ​ច្បាប់​ស្ដី​ពី​នីតិវិធី​ព្រហ្មទណ្ឌ​នៃ​របប​រដ្ឋ​កម្ពុជា​ឆ្នាំ​១៩៩៣​ ​និង​ច្បាប់​ស្ដីពី​នីតិវិធី​ព្រហ្មទណ្ឌ​ដែល​បង្កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​សម័យ​អ៊ុនតាក់​ឆ្នាំ​១៩៩២។​ ​ច្បាប់​ទាំង​២​នេះ​កំណត់​នូវ​សិទ្ឋិ​របស់​ជន​រង​គ្រោះ​នា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន។​ ​នៅ​មាន​សេចក្ដី​ព្រាង​ច្បាប់​ថ្មី​មួយ​ទៀត​គឺ​ ​“ក្រម​នីតិវិធី​ព្រហ្មទណ្ឌ”​ ​ដែល​រដ្ឋសភា​ជាតិ​កំពុង​ធ្វើការ​សម្រេច​មុន​នឹង​ធ្វើការ​អនុម័ត​ជា​ផ្លូវការ ។​ ​ប្រសិន​បើ​រដ្ឋសភា​ជាតិ​អនុម័ត​លើ​សេចក្ដី​ព្រាង​ក្រម​នីតិវិធី​នេះ​ទៀត​ ​ក្រម​នឹង​យក​ទៅ​ប្រើ​ប្រាស់​ ​ដើម្បី​កំណត់​អំពី​សិទ្ឋិ​របស់​ជន​រង​គ្រោះ​ចំពោះ​តុលាការ​ថែម​ទៀត។​

តើ​មាន​បញ្ហា​អ្វី​កើត​ឡើង​ដែរ​ឬ​ទេ​ ​ប្រសិន​បើ​ច្បាប់​នីតិវិធី​ព្រហ្មទណ្ឌ​កម្ពុជា​បានពុំ​បាន​ឆ្លើយតប​ទៅ​តាម​ស្ដង់ដារ​អន្តរជាតិ?​
ប្រសិន​បើ​ច្បាប់​នីតិវិធី​ព្រហ្មទណ្ឌ​កម្ពុជា​មិន​បាន​ឆ្លើយតប​ទៅ​តាម​ស្ដង់ដារ​អន្តរជាតិ​ ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ ​“អាច​ស្វែង​រក​ការ​ណែនាំ​ក្នុង​​បទដ្ឋាន​នីតិវិធី​ដែល​បាន​បង្កើត​ឡើង​ក្នុង​កម្រិត​អន្តរជាតិ”​ ​(មាត្រា​២០​នៃ​ច្បាប់​ស្ដី​ពី​ការ​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ។​ ​អង្គជំនុំ​ជម្រះ​​វិសាមញ្ញ​ប្រហែល​ជា​នឹង​មិន​ប្រើប្រាស់​ ​ឬ​ស្វែង​រក​បទដ្ឋាន​នីតិវិធី​ណា​ផ្សេង​ទៀត​នោះ​ទេ​ ​ពីព្រោះ​ថា​ច្បាប់​និង​ក្រម​នីតិវិធី​ព្រហ្មទណ្ឌ​កម្ពុជា​មើល​ទៅ​ទំនង​ជា​នឹង​ឆ្លើយតប​បាន​ទៅ​នឹង​ស្ដង់ដារ​អន្តរជាតិ​ ​ស្ដីអំពី​សិទ្ឋិ​របស់​ជន​រងគ្រោះ​ជា​ស្រេច​ទៅ​ហើយ។​

តើសិទ្ឋិ​អ្វី​ខ្លះ​ដែល​ជន​រងគ្រោះ​មាន?​

ទី១-​សិទ្ឋិ​ចូលរួម​
ជន​រងគ្រោះ​មាន​សិទ្ឋិ​ចូលរួម​នៅ​ក្នុង​អង្គជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា​តាមវិធី​ច្រើន​យ៉ាង ។​ ​អនុលោម​តាម​ច្បាប់​ស្ដី​ពី​ការ​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​អង្គ​ជំនុំជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា​ ​ជន​រង​គ្រោះ​អាច​មាន​សិទ្ឋិ​ប្ដឹង​ឧទ្ឋរណ៍​ចំពោះ​សាលក្រម​របស់​សាលា​ដំបូង​នៃ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​បាន។​ ​ពាក្យ​ថា​ ​“ប្ដឹង​ឧទ្ឋរណ៍”​ ​មាន​ន័យថា​ ​ជា​ដំណើរ​ការ​ពិនិត្យ​មើល​ឡើង​វិញ​របស់​តុលាការ​ថ្នាក់ខ្ពស់​ជាង​ទៅ​លើ​សេចក្ដី​សម្រេច​របស់​តុលាការ​ថ្នាក់​ក្រោម​ ​ដើម្បីរក​ឲ្យ​ឃើញ​ថា ​តើ​សេចក្ដីសម្រេចរបស់​តុលាការថ្នាក់ក្រោម​ត្រឹមត្រូវ​ដែរ​ឬ​យ៉ាង​ណា។​ ប្រសិន​បើ​រក​ឃើញថា​ ​មិន​ត្រឹម​ត្រូវ​ ​តុលាការ​ថ្នាក់​ខ្ពស់​ជាង ​អាច​បដិសេធ​សេចក្ដី​សម្រេច​របស់​តុលាការ​ថ្នាក់​ក្រោម។​

សេចក្ដី​ព្រាង​ក្រម​នីតិវិធី​ព្រហ្មទណ្ឌ​ថ្មី​ ក៏​បាន​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​ជន​រងគ្រោះ​សុំ​ទៅ​ព្រះ​រាជអាជ្ញា​ឲ្យ​កសាង​សំណុំ​រឿង​ប្រឆាំង​បុគ្គល​មួយ​ចំនួន​បាន​ផង​ដែរ។​ ​ព្រះ​រាជ​អាជ្ញា​គឺជា​បុគ្គល​ដែល​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​ក្នុង​ការ​ស៊ើប​សួរ​ទៅ​លើ​ជន​ល្មើស​ ​ចោទ​ប្រកាន់​ទៅ​លើ​ជន​ល្មើស​ទាំង​នោះ​នៅ​ចំពោះ​មុខ​អង្គជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ ​និង​រកឲ្យ​ឃើញថា​ជន​ល្មើស​ទាំង​អស់​នោះ​ពិត​ជា​បាន​ប្រព្រឹត្ដ​ល្មើស​អ្វី​មួយ​ពិត​ប្រាកដ​មែន​ឬទេ។​ ​នៅ​ពេល​ណា​ដែល​ព្រះរាជ​អាជ្ញាបាន​ធ្វើបណ្ដឹង​អាជ្ញា​ប្រឆាំង​នឹង​មេដឹកនាំ​ជាន់ខ្ពស់​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​រូប​ណា​មួយ​ហើយ​នោះ​ ​ជនរង​គ្រោះ​ណា​ម្នាក់​ដែល​ទទួល​រង​គ្រោះ​ផ្ទាល់ ពី​មេដឹក​នាំ​ជាន់ខ្ពស់​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​ជាក់លាក់​ អាច​ដាក់​ពាក្យ​បណ្ដឹង​ទៅ​អង្គការ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសា​-មញ្ញ​ ​ដើម្បី​ទាមទារ​សំណង​ចំពោះ​ការ​ខូចខាត​ដែល​បង្ក​ឡើង​ដោយ​បុគ្គល​មេដឹកនាំ​ជាន់​ខ្ពស់​រូបនោះ។​ ​ជន​រងគ្រោះ​ដែល​ធ្វើ​បណ្ដឹង​របៀប​នេះ​ហៅ​ថា​ ​“ភាគី​នៃ​បណ្ដឹង​រដ្ឋប្បវេណី”។​ ​បើយោង​តាម​ច្បាប់​ស្ដី​ពី​នីតិវិធី​ព្រហ្មទណ្ឌ​ឆ្នាំ​១៩៩៣​ ​ប្រជាជន​កម្ពុជា​អាច​ដាក់​ពាក្យ​បណ្ដឹង​ទៅ​ដល់អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា​បាន​ ​ដើម្បី​ទាមទារ​សំណង​ជំងឺ​ចិត្ដ​ដែលខ្លួន​មាន​​បង​ប្អូន​ស្លាប់​ ​ដរាប​ណា​ខ្លួន​មានសិទ្ឋិ​ស្រប​ច្បាប់​ ​ដើម្បី​នឹង​ធ្វើ​ជា​តំណាង​ឲ្យ​បង​ប្អូន​របស់​ខ្លួន​ដែល​បាន​ស្លាប់​បាត់​បង់​ជីវិត​នោះ។​ ​ឧទាហរណ៍​ ​ឪពុក​អាច​មាន​សិទ្ឋិ​ស្រប​ច្បាប់​ទៅ​លើ​កូន​របស់​ខ្លួន​ ​ពីព្រោះ​គាត់ជា​ឪពុក​ ត្រូវ​បាន​ច្បាប់​តម្រូវ​ឲ្យចិញ្ចឹម​បីបាច់​ថែរក្សា​កូនៗ។​ ​អាស្រ័យ​ហេតុ​នេះ​ ​ឪពុក​អាច​ដាក់​ពាក្យ​ប្ដឹង​ជំនួស​ឲ្យ​កូន​របស់​ខ្លួន​ដែល​ទទួល​រង​នូវ​ការ​សម្លាប់​នៅ​ក្នុង​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ។​

ជា​ការ​សំខាន់​ណាស់​ដែល​គួរ​ចងចាំ​ថា​ ​មិន​មែន​ជន​រងគ្រោះ​គ្រប់​រូប​អាច​ដាក់​ពាក្យ​ប្ដឹង​ទៅ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ ​ដើម្បី​ទាមទារ​សំណង​​ជំងឺ​ចិត្ដ​បាន​គ្រប់​ៗ​នោះ​ទេ។​ ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដើម្បី​វិនិច្ឆ័យ​សេចក្ដី​លើបណ្ដឹង​អាជ្ញា​ប្រឆាំង​នឹង​មេដឹកនាំ​ជាន់​ខ្ពស់​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ។​ ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា​មាន​ចំនួន​បុគ្គលិក​ធ្វើការ​តាម​ការ​កំណត់​មួយ​សម្រាប់​ពេល​វេលា​ជាក់​លាក់​កំណត់​មួយ​ ​ដើម្បី​ធ្វើការ​លើ​រឿង​ក្ដី​ទាំង​អស់​នេះ។​ ​បុគ្គលិក​ដែល​ធ្វើការ​នៅ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​អាច​ធ្វើការងារ​តែ​លើ​បណ្ដឹង​អាជ្ញា​តែ​ប៉ុណ្ណោះ​ ​ហើយ​អាច​ទៅ​លើបណ្ដឹង​រដ្ឋប្បវេណី​មួយ​ចំនួន​តូច​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។​ ​ប្រសិន​បើ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសា​-មញ្ញ​ព្យាយាម​ធ្វើ​ការងារ​ទៅលើ​បណ្ដឹង​ទាំង​អស់វិញ​ ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​មិន​អាច​នឹង​ធ្វើការងារ​ចប់​សព្វ​គ្រប់​បាន​ឡើយ ។​ ​ក៏​ប៉ុន្តែ​ជន​រងគ្រោះ​អាច​រៀបចំ​ជាក្រុមៗ​ ​ដើម្បី​ដាក់​ពាក្យ​បណ្ដឹង​ជា​រួម​ទៅ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ ​ដើម្បី​ទាមទារ​សំណង​ជំងឺ​ចិត្ដ​ពី​មេដឹកនាំ​ជាន់​ខ្ពស់​ខ្មែរ​ក្រហម​ខ្លះ។​ ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា​កំពុង​ពិចារណា​អំពី​ថាតើ​នឹង​ជួយ​ដល់​ជន​រងគ្រោះ​យ៉ាង​ដូចម្ដេច​ ​ហើយ​រហូត​មក​​ដល់​ពេល​នេះ​ គឺ​នៅពុំ​ទាន់​ធ្វើការ​សម្រេច​ជា​ចុង​ក្រោយ​នៅ​ឡើយ​ទេ។​

ទី​២-​សិទ្ឋិ​មាន​អ្នក​តំណា
ជន​រងគ្រោះ​អាច​មាន​មេធាវី​ឲ្យ​ជួយ​ខ្លួន​ក្នុង​ការ​ដាក់​ពាក្យ​បណ្ដឹង​ទៅ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ។​ ​ប្រសិន​បើ​ជន​រងគ្រោះ​ជាក់​ស្ដែង​រៀបចំ​ទៅ​ជាក្រុមៗ​ ​ក្រុម​ជន​រង​គ្រោះ​នេះ​អាច​ពឹង​ពាក់​មេធាវី​ម្នាក់​ជួយ​ខ្លួន​បាន។​ ​របៀប​នេះ​ដែល​អាច​ជួយ​ឲ្យអង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​អាច​ពិនិត្យ​លើ​បណ្ដឹង​រដ្ឋប្បវេណី​បាន​កាន់តែ​ច្រើន។​

ទី៣-​សិទ្ឋិ​ទទួល​បាន​ការ​ការពារ​
ជន​រងគ្រោះ​មួយ​ចំនួន​នឹង​ត្រូវ​បាន​ស្នើសុំ​ឲ្យ​មក​ឆ្លើយ​បំភ្លឺជា​សាក្សី​នៅ​ចំពោះ​មុខ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ។​ ​ជន​រង​គ្រោះ​ ​“ឆ្លើយបំភ្លឺ” ​ដោយ​អញ្ជើញ​ចូល​ទៅ​ក្នុង​តុលាការ​ ​ហើយ​ឆ្លើយ​បំភ្លឺ​នូវការ​ពិត​ទៅ​តាម​ការ​ចោទ​សួរ​របស់​តុលាការ​អំពី​អ្វី​ដែល​ជន​រងេគ្រាះ​បាន​ឃើញ​ ​និង​ឮ​ទាក់ទង​ទៅ​នឹង​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​ដែល​បាន​កើត​ឡើង។​ ​តាមវិធី​នេះ​ហើយ​ដែល​ហៅ​ថា​ជន​រងគ្រោះ​ផ្ដល់​ភស្ដុតាង​នៅ​ចំពោះ​មុខ​តុលាការ។​

ជន​​រងគ្រោះ​អាច​មាន​ការ​ព្រួយ​បារម្ភ​ នៅ​ពេល​ដែល​មក​ឆ្លើយ​បំភ្លឺ​នៅ​ចំពោះ​តុលាការ។​ ​ជន​រង​គ្រោះ​ព្រួយ​បារម្ភថា ​អាច​មាន​ការ​ព្យា-​យាម​​មិន​ឲ្យ​ខ្លួន​និយាយ​នៅ​ចំពោះ​តុលាការ។​ ​ក៏ប៉ុន្តែ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​នឹង​ការពារ​សាក្សី​ទាំង​ឡាយ​ដែល​អញ្ជើញ​ឲ្យ​ម​ក​និយាយ​តាម​វិធី​មួយ​ចំនួន។​ ​ជា​ដំបូង​ជន​រងគ្រោះនឹង​អាច​និយាយ​ជាមួយ​សហ​ចៅក្រម​ ​មេធាវី​ ​និង​ចុង​ចោទ​ដោយ​ពុំ​មាន​នរណា​ម្នាក់​ក្រៅពីនេះ​ផ្សេង​ទៀត​ចូលរួម​ស្ដាប់​ឡើយ។​ ​របៀប​នេះ​ហៅ​ថា​ ​“នីតិវិធី​ជំនុំជម្រះ​ក្ដី​ដោយ​សម្ងាត់”។​ ​ប្រសិន​បើ​ជន​គ្រោះ​ឆ្លើយ​តាម​របៀប​នេះ​ ​អ្នក​ដែល​ចូលរួម​ស្ដាប់​សវនាការ​ នឹង​មិន​អាច​ដឹង​បាន​ទេ​ថា​ ​នរណា​មួយ​ជា​សាក្សី​ ​ហើយ​សាក្សី​នឹង​ពុំ​សូវ​មាន​ការ​ព្រួយ​បារម្ភអំពី​ការ​គំរាម​កំហែង​អ្វីទាំង​ អស់ ។​ ​ច្បាប់​ស្ដីពី​ការ​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ក្នុង​តុលាការ​កម្ពុជា​ចែង​ថា​ ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​អាច​ប្រើប្រាស់​វិធី​ច្រើន​ផ្សេង​​ទៀត​ដើម្បី​ការពារ​សាក្សី។​ ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​គួរ​តែ​ព្យាយាម​ការពារ​ជន​រងគ្រោះ​ ​បន្ទាប់​ខ្លួន​បាន​ឆ្លើយបំភ្លឺ​នៅ​ចំពោះ​តុលាការ​រួច​ហើយ​ ​ធ្វើដូច្នេះ​ជន​រងគ្រោះ​នឹង​ពុំ​មាន​បញ្ហា​បន្ទាប់​ពីខ្លួន​វិល​ត្រឡប់​មក​ផ្ទះ​សម្បែង​វិញ។​ ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ប្រហែល​ជា​អាច​សម្រេច​ផ្សេង​ពីនេះ​ថែម​ទៀត​ ​ដើម្បី​ការពារ​សាក្សី​នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​ប៉ុន្មាន​ខែ​ខាង​មុខ​នេះ​ក៏​អាច​ថា​បាន។​

អង្គការ​ក្រៅ​រដ្ឋាភិបាល​មួយ​ចំនួន​នៅ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ​នឹង​អាចជួយ​ជន​រងគ្រោះ​តាម​រូបភាព​ផ្សេងៗ​គ្នា​ជា​ច្រើន​ទៀត។​ ​អង្គការ​ទាំង​នោះ​​អាច​ជួយ​ការពារ​ជនរ​ងគ្រោះ។​ ​ក្រៅ​ពីជួយ​ការពារ​ជន​រងគ្រោះ​ ​អង្គការ​ទាំង​នោះ​អាច​ជួយ​ផ្ដល់​ប្រឹក្សា​ ​និង​សេវា​ចាំបាច់​សំខាន់​ៗ​ដល់​ជន​រងគ្រោះ​បាន​ច្រើន​ទៀត​ផង។​

ទី៤-​សំណង​ជំងឺ​ចិត្ដ​
អនុលោម​តាម​ច្បាប់​កម្ពុជា​ ​ជន​រងគ្រោះ​អាច​ដាក់​ពាក្យ​ប្ដឹង​ទៅ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ​ ​ដើម្បី​ទាមទារ​សំណង​ជំងឺចិត្ដ​ដែល​ខ្លួន​បាន​បាត់បង់​ខូច​ខាត។​ ​នេះ​ហើយ​ដែល​ជា​គោល​បំណង​ចង់ធ្វើ​ជា​ភាគី​រដ្ឋប្បវេណី​ ​ហើយ​អ្វីដែល​ទទួល​បាន​នេះ​ហៅ​ថា​ ​«សំណង​ជំងឺ​ចិត្ដ»។​ ​ជា​ថ្មី​ម្ដង​ទៀត​ដោយសារ​តែ​មាន​ជន​រងគ្រោះ​នៃ​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ​ជា​ច្រើន​លាន​នាក់​ដូច្នេះ​ ​វា​មាន​ការ​លំបាក​ខ្លាំង​ណាស់​ក្នុង​ការ​ដែល​ជន​រងគ្រោះ​ម្នាក់ៗ​ទាមទារ​នូវ​សំណង​ជំងឺចិត្ដ​ជា​លុយ​កាក់។​ ​ទំនង​ជា​ថា​ ជន​រងគ្រោះ​ប្រមូល​ផ្ដុំ​គ្នា​ជា​ក្រុម​គឺ​អាច​ទាមទារ​សំណង​ជំងឺ​ចិត្ដ​ជា​លុយ​កាក់​រួមគ្នា​បាន​ ​ហើយ​លុយ​កាក់​នោះ​ឯង​នឹង​ត្រូវ​ទៅ​ប្រើប្រាស់​ជា​ប្រយោជន៍​សមូហភាព​រួមគ្នា​នៅ​ក្នុងក្រុម​នោះ​ ​ដូចជា​សម្រាប់​ការ​សិក្សា